Die kinders moes leer
February 5, 2015
Siek kinders
February 5, 2015

Die ossewa het nie net ’n belangrike rol in die Voortrekkers se alledaagse lewe gespeel nie, maar ook ’n groot invloed op die ontwikkeling van Afrikaans as taal uitgeoefen. Talle uitdrukkings, woorde en gesegdes wat ons vandag nog gebruik, hou verband met ’n ossewa. Enkele voorbeelde is:

Agtermekaar span – Wanneer osse almal dieselfde kleur en grootte was, is die uitdrukking gebruik om meer te spog. Die uitdrukking word vandag gebruik wanneer ’n groep mense lekker saamwerk en resultate bereik.

Agteros kom ook in die kraal – Die agterosse van ’n wa was gewoonlik groot, swaar en baie mak osse, wat ook die disselboom van die wa moes dra. As die osse uitgespan is en iewers heen aangejaag is, het die osse ook gewoonlik agter die ander geloop. Die uitdrukking word gebruik om aan te toon dat stadige persone uiteindelik ook hulle werk sal klaarmaak of hulle doel bereik.

Bontspan – Dit dui op ’n deurmekaar klomp osse voor ’n wa. Die uitdrukking word gebruik vir ’n groep uiteenlopende mense.

Briek aandraai – Wanneer die wa stadiger moes ry, het ’n persoon agter geloop en die remskoen stywer gedraai. Briek aandraai beteken om stadiger aan te gaan met dit waarmee jy nou besig is.

Dit gaan wurg – As ’n span osse ’n swaar gelaaide wa teen ’n steilte uitsleep, trek die stroppe só nou om die osse se nekke, dat wurggeluide gehoor word. Wanneer iets moeilik gaan, maar die saak is nog nie heeltemal verlore nie, word hierdie uitdrukking gebruik.

Dwarstrekker – Dit is ’n os wat nie in die span wou saamwerk nie en sy eie rigting wou loop. Die uitdrukking word gebruik wanneer ’n persoon negatief is in ’n groep wat moet saamwerk, of net sy eie kop wil volg.

Ek meneer, jy meneer, wie sal die wa dan smeer? – As twee persone stry oor wie die belangrikste is, terwyl nie een die harde werk wil doen nie.

Hotagter kry – Die drywer van die span osse sit voor op die wakis. Wanneer hy afspring om die osse vinniger te laat stap, geskied dit van die linkerkant of hotkant van die wa (die haarkant was regs). As gevolg hiervan was die hotosse (die osse links agter en links voor) eerste aangepor om vinniger te beweeg. Die osse het dus geen kans gekry om te verslap nie. Die uitdrukking word gebruik wanneer druk op ’n persoon geplaas word om te presteer, of wanneer ’n persoon voortdurend deur moeilike tye gaan.

Iemand inspan – Wanneer die osse ingespan word, het hulle swaar werk begin. Die uitdrukking word gebruik om iemand in die werk te steek of om iemand te gebruik om ’n taak af te handel.

Jukskei te breek – Wanneer ’n os se jukskei breek, kon dit verwarring of moeilikheid in die span veroorsaak. Die uitdrukking word gebruik wanneer iemand verwarring saai of moles maak.

Kisklere – Klere vir spesiale geleenthede, soos kerkklere, is in die wakis gebêre. Vandaar die benaming kisklere vir jou spesiale klere.

Klein jukskeitjie met ’n groot kop – Word gesê van iemand wat ’n mens oral kan gebruik.

Wa voor die osse span – Dit verwys na ’n saak wat agterstevoor aangepak word.

Kortgespan – Dit word gesê van iemand wat gou kwaad word.

Krakende waens loop die langste – Dié spreekwoord word gebruik om te verwys na swak mense wat soms die langste leef.

Laaste skof – Die afstand wat ’n ossewa afgelê het, is ’n skof genoem. ’n Skof het ongeveer drie uur geduur. Ná ’n oggendskof het die osse eers kans gekry om te rus. Daar was ook ’n middagskof, aandskof en as die omstandighede gunstig was, selfs ’n nagskof. Ná die laaste skof van die dag is uitgespan en almal het gerus.

Leisels in die hand neem – Die touleier wat voor die osse gestap het, het die leiding geneem om die koers aan te dui. Die uitdrukking word gebruik vir iemand wat leiding neem.

Lunsriem – ʼn Lunsriem was ’n klein riempie aan die as wat moes verhoed dat ’n wa se wiel uitval. Die uitdrukking word gebruik vir ’n sukkelaar of ’n smerige persoon.

Noustrop trek – As ’n strop te nou om ’n os se nek getrek was, kon die os versmoor. Hierdie uitdrukking word gebruik wanneer iemand finansieel of andersins swaarkry.

Onklaar trap – Wanneer ’n os oor die trekketting of trektou trap, was alles deurmekaar. Dié uitdrukking dui op iets wat nie gereed is nie, of iemand wat verward is.

Padvat – Dit verwys daar na om te trek of om op pad te wees.

Rieme neerlê – Jong beeste was gewoonlik baie wild en moes met rieme gevang word. Wanneer die jong bees op die vangers afstorm, het hulle die rieme neergegooi en weggehardloop. Die uitdrukking beteken om vinnig weg te hardloop.

Rieme styfloop – Om ’n jong os mak te maak, is ’n riem om die horings gegooi en aan ’n paal vasgebind. Sodra die jong os wegbeur, het die riem styf gespan. So het dit aangegaan totdat die os moeg was en stewig aan die paal vasgekoppel kon word. Dié uitdrukking word gebruik as iemand in die moeilikheid kom.

Rieme styf trek – Vastrap, aanhou, moedhou.

Kort riempie – Dié uitdrukking word gebruik wanneer iemand gou kwaad word of kortgebonde is.

Remskoen wees – Iemand wat die vooruitgang van ’n saak belemmer.

Rouriem – Vir gebruik was ’n rouriem nie baie doeltreffend nie, want dit het maklik gebreek. Die uitdrukking word gebruik vir iemand sonder beginsels of standvastigheid, maar ook as ’n persoon onhandig of onervare is.

Sterk soos ’n os – Dit verwys na ’n persoon wat baie sterk is en maklik swaar fisiese werk kan doen.

Speeklos – Dit het dikwels gebeur dat die wielspeke van die buitenste ring lostrek. As te veel speke lostrek, kan die wiel inmekaar sak. Vir iemand wat nie eintlik vir ’n bepaalde werk geskik is nie, word gesê die persoon is speeklos.

So stadigaan, dankie! – Voortrekkers het die uitdrukking gebruik om te sê dat al beweeg die wa stadig, dit goed gaan met die trek.

Spoor trek of in die spoor trap – Wanneer die touleier moeg was en sy konsentrasie min, kon hy die osse en wa van die pad aflei. Die touleier moes baie versigtig wees om die wa op die pad te hou. Die uitdrukking word gebruik om iemand te waarsku om versigtig te wees en sy werk reg te doen.

Stadig oor die klippe – Daar was geen brûe oor die riviere of paaie in die veld nie. As die waens deur driwwe moes trek of deur klipperige veld, moes hulle stadiger ry om nie ’n wiel te breek of ’n ongeluk te maak nie. Stadig oor die klippe is ’n waarskuwing wat dikwels op die Trek gebruik is.

Sy jas is in die wiel – Dit beteken iemand is in die moeilikheid.

Teerputs – Die teerputs was ’n vuil en smerige voorwerp. Dié uitdrukking is gebruik om veragting vir ’n persoon uit te druk. Dit beteken ook ’n vuil, smerige persoon.

Tou opgooi – Die touleier moes die osse laat koershou. Op ’n lang reis het die touleier soms moeg geraak om voor die osse te loop. Dan het hy die tou oor die jukskei gegooi en op die wa gaan klim om te rus. Die uitdrukking word gebruik wanneer iemand moed opgee en nie sy taak afhandel nie.

Touwys – Touwys is gebruik wanneer ’n trekdier gewoond was om ingespan te word. Die uitdrukking word gebruik wanneer ’n persoon begin om sy werk te verstaan.

Uitspan – Om uit te span dui op ’n tydelike rusplek.

Voorhaak – Wanneer ’n wa ná reën in modder vasval, is ’n ekstra span osse voor die ander gehaak om die wa te help uittrek. Die uitdrukking word gebruik as een persoon ’n ander uit moeilikheid help.

Voor op die wa – Dit word gesê van iemand wat parmantig of is.

Voorslag – Die voorslag is die dun riempie vooraan ’n sweep wat hard kon klap om die osse te laat beweeg. Die uitdrukking word gebruik vir iemand wat fluks en vinnig werk.

Vyfde wiel aan die wa – ’n Ossewa het, as gevolg van die gebrek aan ruimte, nie ’n noodwiel gehad nie. Vandaar kom die betekenis in die pad, of oorbodig wees.

Wa voor die osse span – Dié uitdrukking beteken om ’n saak agterstevoor aan te pak.

Wapad steek – Dit word gesê van iemand wat afgedank of weggejaag word.

Wawielore – Wanneer iemand groot ore het, word grappenderwys gesê die persoon het wawielore.

Wieldraai – Dit was baie moeilik om ’n kort draai met ’n wa en osse te maak. Word daar te skerp gedraai, kon die wa maklik omslaan. Wieldraai beteken dus dit het swaar of moeilik gegaan.