Nooitgedacht, Koelenhof

Jan van Riebeeck se plaas Bosheuvel bestaan vandag nog
January 18, 2018
Joostenberg, Klapmuts
January 18, 2018

(Geen toegang)

Ongeveer nege km van Stellenbosch op die pad na Koelenhof draai ’n plaaspad skielik regs om oor ’n bruggie by ’n hek met witgekalkte pilare onder die skaduryke eikebome in te loop. Hier agter die bome lê die herehuis van die plaas Nooitgedacht.

Nooitgedacht is in 1692 toegeken aan Matthias Greeff afkomstig uit Magdeburg in Duitsland. Hy was die stamvader van die familie Greeff in Suid-Afrika en het in 1650 as grofsmid na die Kaap gekom. Op Nooitgedacht het hy met behulp van smede uit Duitsland sy smidsambag voortgesit. Daarbenewens het hy hom toegelê op die teel van slagskape en die bereiding van geneesmiddels uit kruie. Volgens Peter Kolbe het hy sy medisyne en pleisters eers op sy eie slawe uitgetoets en dit dan ter beskikking van noodlydendes gestel. Greeff het egter ’n man van aansien in sy gemeenskap geword en het selfs ’n tydlank as heemraad van Stellenbosch gedien. Dit kan dus aanvaar word dat hy vir hom ’n behoorlike huis op die plaas laat bou het, waarin hy en die eienaars na hom vir baie jare gewoon het.

In 1718 het hierdie eiendom in besit van Johannes Albertus Loubser gekom. Hy is kort daarna oorlede en sy weduwee is met Jacobus Cloete getroud. In die tweede helfte van die 18de eeu het hul seun Hendrik die eienaar van Nooitgedacht geword. Hy was ’n vooruitstrewende landbouer. Hy het groot wingerde en bosse op die plaas aangeplant. In 1769 het hy die slaweklok langs die huis en in 1774 die pragtige herehuis self laat bou.

In hierdie huis en op hierdie plaas het Hendrik Cloete soos ’n landheer van ouds geleef. Sy persoon het agting afgedwing en hy is beskou as een van die rykste boere in die omgewing. Hy het amper honderd slawe in sy diens gehad en sy eie jagters het sy tafel van wildsvleis en vis voorsien. Hy het ’n ope huis gehou, waar, o.a. die bekende ds. Meent Borcherds van Stellenbosch ’n gereelde besoeker was.

In 1890 het Cecil John Rhodes Nooitgedacht gekoop en ’n vrugtekwekery alhier met die hulp van H.E.V. Pickstone begin. In later jare het dit weer in private besit gekom.

Nooitgedacht is egter nie slegs van historiese belang nie, maar gebou volgens die Kaaps-Hollandse boustyl, is dit ’n waardige argitektoniese erfenis. Die huis is H-vormig. Die indrukwekkende voorgewel is ’n holbolgewel en is tipies van die swierige en skilderagtige gewels in die distrikte Stellenbosch en Somerset-Wes. Die ontwerp is nogtans uniek in sy kontrasterende kurwes en in sover as die lyswerk dwarsoor die gewel loop. Die sygewels is ook holbol maar veel eenvoudiger. Rhodes het die huis deur F.K. Kendall laat restoureer en dit was toe dat die veranda aangebring is. In die voorportaal was vier muurskilderye wat deur Rhodes omraam is.

Enige jare gelede is die huis deur ’n brand byna totaal vernietig. Dit is egter deur die eienaars met groot liefde en teen hoë koste herstel.

(Geproklameer 1968)

 

Bron: Oberholster, J.J. 1972. Die Historiese Monumente van Suid-Afrika. Kaapstad: Die Kultuurstigting Rembrandt van Rijn, p. 82.