Nasionale Party vorder

Suid-Afrika en die “Groot Oorlog”
January 22, 2015
Byna “rooi revolusie” aan die rand
January 22, 2015

Die vernaamste politieke opposisie van die nuwe premier, generaal Jan Smuts, was die Nasionale Party. Dié het in sy eerste verkiesing in 1915 27 setels verower – 16 in die Vrystaat, 7 in Kaapland en 4 in Transvaal. Spoedig was dit duidelik dat dit die party van die Afrikaners geword het wat sterk voel oor hul volk en taal. Die Helpmekaar was nie-polities, maar dit was hoofsaaklik “Nattes”, lede van die Nationale Partij, wat takke gestig het. Die “Sappe”, lede van die Suid-Afrikaanse Party, is baie keer na Helpmekaar-vergaderings genooi, maar het weggebly.

Hoewel ’n klein minderheid van die Afrikaners aan die Rebellie deelgeneem het, was simpatie met die rebelle algemeen. Hierby het die Nasionale Party aansluiting gevind. ’n Jaar ná die teregstelling van Jopie Fourie het tussen 700 en 800 mense byvoorbeeld in die kerkhof in Pretoria byeengekom om hom te eer. Honderde kranse het aan houtstellasies bokant die graf gehang – en verskeie was afkomstig van die NP en die Vroue-NP. Die Transvaalse NP-kongres het in 1916 simpatie betuig met die rebelle wat nog in die gevangenis was “as slagoffers van hul beginsels”. Die Rebellie het die republikeinse strewe laat herleef. In Versailles het ’n “vryheidsdeputasie” onder Hertzog by die vredeskonferensie opgedaag om die herstel van die vryheid van die Vrystaat en Transvaal te vra op grond van die verklaring van president Woodrow Wilson van Amerika. Daarin is die selfbeskikkingsreg van klein nasies beklemtoon. ’n Geesdriftige NP-kongres het besluit om dié deputasie te stuur – wat niks bereik het nie.

Weens Botha en Smuts se aanhang was Transvaal vir die NP ’n moeilike provinsie. Twee koerantjies het die party gesteun: Die Weste, wat op Potchefstroom voortgesit is nadat Het Volksblad Bloemfontein toe is, en Ons Vaderland. Dié het op 23 Februarie 1912 onder Harm Oost as Die Week begin; sy opvolger, Het Volk, is in die rebellie verbied. Dit is op 10 September 1915 opgevolg deur Ons Vaderland van die Noordelike Drukpersmaatskappy. Harm Oost, gebore Nederlander en skrywer van jeugverhale, is weens deelname aan die rebellie 18 maande tronkstraf opgelê. Hy het in 1916 weer redakteur geword tot in 1925 en is opgevolg deur Gustav Preller wat uit protes teen die SAP se Engelsgesinde koers De Volkstem verlaat het.

In die verkiesing van 1920 het die seteltal van die NP gestyg tot 44. Die SAP het 41 stemme gekry, die Unioniste 25 en die Arbeiders 21. Van ’n poging tot hereniging van die NP en SAP het niks gekom nie, waarop die SAP en Unioniste saamgesmelt het onder die naam SAP. In 1921 het die SAP 79 kiesafdelings gekry, die NP 45 en die Arbeiders 9. Ernstige ekonomiese moeilikhede het die regering se posisie verswak. Daar was ’n swaar naoorlogse depressie: myne moes sluit, pryse van landbouprodukte het gedaal en lone is verlaag – wat die vraagstuk van blanke armoede vererger het. Kort-kort was daar werkstakings wat met geweld onderdruk is. Op Bulhoek naby Queenstown het ’n uittartende swart sekte, die “Israeliete”, geweier om gemeenskapsgrond te verlaat. Op 24 Mei 1921 het hulle met die polisie gebots; byna 300 swartes is gedood en gewond.