Die Ou Grey-instituut, Port Elizabeth

Die Donkin-gedenkteken en -reservaat, Port Elizabeth
September 10, 2019
Huise in Donkinstraat, Port Elizabeth (Geen toegang)
September 10, 2019

Hierdie ou gebou kyk uit op die bekende Donkinreservaat met sy kenmerkende Donkin-gedenkteken en ligtoring.

In die jare vyftig van die 19de eeu was daar in die hoër onderwys in die Kaapkolonie ’n oplewing. In hierdie oplewing het sir George Grey, goewerneur vanaf 1854 tot 1861, geen geringe rol gespeel nie. In Port Elizabeth het hy baie grond as ’n permanente bemaking vir die oprigting van openbare skole geskenk. Hiervan het John Paterson, een van die eerste verteenwoordigers van Port Elizabeth in die Kaapse Parlement, gebruik gemaak. Paterson het allereers die aanspraak van die munisipaliteit op sekere oop en onbeboude terrein op die heuwel, wat in gevaar gestaan het om tot kroongrond verklaar te word, erken gekry. ’n Deel van hierdie terrein is toe deur die munisipaliteit vir die bou van ’n “Grammar School” afgesonder. Daarop het Paterson die verkoop van die gronde deur sir George Grey geskenk, bewerkstellig. Die opbrengs daaruit, aangevul deur ’n spesiale munisipale belasting, sou dan gebruik word vir die oprigting van ’n skool wat ter ere van sir George Grey die Grey-instituut genoem sou word. Die Instituut sou gebou word op die terrein op die heuwel wat vir die “Grammar School” gereserveer was.

Op 4 Junie 1856 het die Instituut tot stand gekom kragtens ’n wet deur Paterson ingedien en deur die Kaapse Parlement aanvaar. Sy belange is opgedra aan ’n Raad van Bestuur bestaande uit die Siviele Kommissaris as voorsitter, lede van die munisipaliteit en enkele gekose lede.

Foto: Ou Grey-instituut 1860

In September 1856 is aan ’n mnr. Archibald opdrag gegee om die planne en die spesifikasies vir die gebou op te stel. Die tender is aan Murrell en Campbell toegeken. Teen die einde van 1858 was die skool gereed, en in Januarie 1859 is daarin met elementêre klasse onder J.H. Webb begin. J.R. Macleisch van Swellendam is as hoof van die hoërskool aangestel en met sy koms in April is die hoërskool formeel geopen.

Macleisch se termyn as hoof was ongelukkig. Hy is egter in 1862 op nege-en-twintigjarige leeftyd oorlede. Nou is die betrekking van rektor geskep. Die rektor sou die beheer oor die ganse skool met al sy vertakkinge hê. As rektor is aangestel Henry Johnson wat tien jaar lank die betrekking gevul het. In 1873 is hy deur John Thurlow opgevolg. Aan Thurlow kom die eer toe dat hy in 1875 die kloktoring tot die gebou toegevoeg het en dat hy aan die skool sy kenmerkende karakter gegee het.

Die skool het met 100 seuns begin, maar die getalle het vinnig gestyg sodat met die eeuwisseling die leerlingtal in die laer- en hoërskool duisend getel het. Vir sulke getalle het die ou gebou vanselfsprekend ontoereikend geword. In 1914 is dus ’n nuwe gebou vir die Grey-instituut opgerig en die ou gebou het as voorbereidende skool gedien. Later het dit egter sy verband met die Grey-instituut heeltemal verloor en dit het as die “AIbert Jackson School” bekend geword.

Afgesien van die plek wat hierdie ou gebou in die geskiedenis van die onderwys in Suid-Afrika inneem, is dit argitektonies nie slegs mooi nie, maar van besondere belang omdat dit ’n pragtige vroeë voorbeeld van ’n Gotiese sekulêre gebou in Suid-Afrika is.

(Geproklameer 1963)

 

Bron: Oberholster, J.J. 1972. Die Historiese Monumente van Suid-Afrika. Kaapstad: Die Kultuurstigting Rembrandt van Rijn, pp. 133-134.