Die oorgawe van die Republiek Natalia onder die akasiaboom in Pietermaritzburg – 1842
April 7, 2017
Een en ander uit die Stigtingsjaar van Boksburg (1887)
April 7, 2017

(Geskryf deur Eddie du Preez, soos verskyn in Historia Junior, Augustus 1967)

Die kakebeenwa was gebaseer op die ou Hollandse wa wat aan die begin van die sewentiende eeu in Holland gebruik is. Dit moes lig wees om die onherbergsame Suid-Afrika te verken. Hierdie kakebeenwa het later beroemdheid verwerf met die Voortrekkers tydens die Groot Trek.

Die sykante of “leer” van die kakebeenwa was in die vorm van die onderkakebeen van ’n os. Die naam “kakebeenwa” is dus aan die kakebeen van die os ontleen. Die lengte van die wa het gewissel van 12 tot 15 voet; die breedte 3 tot 3½ voet. Die wa was gemaak van stink-, yster- of geelhout. Kweperlatte of bamboesstokke het gedien as raamwerk vir die tente. Die raamwerk was bedek met matte van gras, dié met ’n geoliede seildoek en daarna ’n waterdigte seildoek. Die matwerk het gedien om die tent aan die binnekant koel te hou en het verhoed dat die latwerk die seildoek deurskawe. Die wiele was tregtervormig met die speke skuins in die naaf – dit laat mens dink aan ’n piering wat op sy rand rol! Tregtervormige wiele het meer weerstand gebied en langer gehou as gewone wiele. Die wiel was die moeilikste deel van die wa om te maak, maar nogtans het die Voortrekkers uitstekende waens met die inheemse harde houtsoorte gemaak.

Agteraan die wa was die “trap” waarop hoenderhokke geplaas is en onderaan was die “teerputs”, ’n houer met teer. Die remskoen is deur middel van die remketting aan die agterwiele gekonnekteer en rem dan as die wa steiltes moet afbeweeg.

Die kakebeenwa het ’n vername rol gespeel in ons geskiedenis en die eervolle taak verrig om ons wilde wêreld te tem en die beskawing na ’n nuwe vaderland te bring.

Die kakebeenwa het ’n groot invloed op ons taal uitgeoefen. Dit het ons taal verryk met nuwe spreekwoorde wat ons vindingryke voorouers so gepas gebruik het, byvoorbeeld, om ’n teerputs te wees (vuil te wees), om ’n remskoen te wees (ander terug te hou), ’n riem onder die hart (bemoedig), ens.

’n Onlangse besoek aan die Africana-museum om die tydperk van die Groot Trek te bestudeer, was besonder leersaam en interessant. Die gids het haar hoofsaaklik gewy aan die kakebeenwa en gereedskap wat tydens die Groot Trek gebruik is, en haar goed van haar taak gekwyt.