Die Groot Trek – Hoofstuk 5 Deel 3
September 4, 2020
Elize Cawood (1952-2020)
September 7, 2020

Sarel Feldtmann

Die Slag van Vegkop

Die nagevolge van die Slag van die Vaalrivier

Na hierdie onverwagse aanvalle by Liebenbergkoppie en Kopjeskraal, was die Voortrekkers van Hendrik Potgieter in ’n ernstige krisis gedompel, gegrief deur die verlies van soveel familielede en vriende en kwesbaar vir nog ’n aanval deur die Matabeles. Hulle het ook ’n “aansienlike hoeveelheid” van hul vee verloor, wat geroof is, en op die 31ste Augustus, deur Khaliphi se impi na Mosega aangejaag is.

Die Voortrekkers het vir ongeveer nog ’n week in hul versterkte laer by Kopjeskraal gebly, om te verseker dat daar nie enige Matabele nog in die omgewing was nie. Hulle het intussen die slagoffers van albei aanvalle op Kopjeskraal begrawe. Omtrent op 31 Augustus het die trekkers weer die Vaal oorgesteek en verder suid getrek om by die ander Voortrekkers by die Rhenosterrivier aan te sluit.

Die motiewe vir Mzilikazi se optrede

Daar was meer as een motief vir die optrede van Mzilikazi. Gierigheid blyk om die hoofrede te wees; volgens die Amerikaanse sendelinge was die groot troppe beeste wat deur die Voortrekkers gebring is, ’n groot versoeking.

Mzilikazi het ook ongetwyfeld die streek noord van die Vaalrivier beskou as sy invloedsfeer, waar hy alle bewegings beheer het, en die feit dat die trekkers uit die suide gekom het, eerder as via die goedgekeurde roete vanaf Kuruman. Mzilikazi het goeie verhoudings met Moffat gehad, wat ’n sendingstasie by Kuruman bedryf het.

Mzilikazi is voorheen aangeval uit die suide deur Dingaan se impi’s asook deur die Griquas wat sy beeste en vrouens kom roof het. Hierdie feite sou sekerlik daartoe bygedra het om die indringers in sy gebied as vyande te klassifiseer.

Potgieter se trek verdeel in twee groepe

Die aanvalle op die Vaalrivier was ’n ernstige terugslag vir die hele trek-beweging. Die lot van die trek moes heroorweeg word. Ná Potgieter se terugkeer op 2 September het sy trek in twee verdeel, een gedeelte het suidwaarts na die Valsrivier toe getrek en vandaar na Blesberg, en die ander ooswaarts langs die Rhenosterrivier in die rigting van ’n koppie met die naam van Doornkop.

Potgieter en Cilliers keer terug van hul verkenningstog

Op 2 September 1836 keer Hendrik Potgieter en Sarel Cilliers terug van hul besoek aan Tregardt in die Soutpansberg-omgewing, tesame met hul verkenningskommando, en sluit weer by die trekkers aan. Na die tragiese nuus oor die lot van die Liebenbergtrek, begin Potgieter dadelik om sy mense te organiseer teen ’n opvolgaanval deur die Matebeles. Hulle kies ’n terrein in die omgewing waar Heilbron vandag geleë is, teen ’n koppie. Die koppie “Doornkop” sou later bekend staan as Vegkop.

Die Matabeles se krag moet gebreek word

Die Matabele-impi in Augustus was verantwoordelik vir die dood van drie-en-vyftig wit mans, vroue en kinders. Die trekkers sou heeltemal uitgewis word op die hoëveld as Mzilikazi se krag nie gebreek word nie.

So het Augustus in September verander en Potgieter het die kanse van sukses vir die Groot Trek bestudeer. Hy het gevrees dat die Groot Trek omtrent uit die staanspoor gedoem was en ’n groot kans gehad het om te faal as hy nie iets drasties daaraan gedoen het nie.

Potgieter trek sy tweede laer by Vegkop

Potgieter het sy oorblywende volgelinge beveel om laers te trek. Een party het dit op die oewer van die Vetrivier gedoen, terwyl Potgieter self sy waens na ’n maklik verdedigbare terrein geneem het in die omgewing van Heilbron.

Potgieter besluit om sy laer strategies te plaas op die stygende terrein aan die suidelike voet van die randjie by Vegkop en versterk dit behoorlik. Hier het veertig beskikbare vegters van sy trek hulle voorberei om te veg teen die hele mag van die Matabele-weermag.

Voorbereiding van die laer

Die laer is gebou uit sowat veertig waens wat in ’n rowwe vierkant getrek is met die disselboom van een wa wat onder die volgende wa ingesteek is wat langsaan gestaan het (kop aan stert). Met hul vaste agterasse was die waens moeilik om te verskuif en dit het al die mans se krag nodig gehad om die waens opgestel te kry.

Die waens was almal vasgeketting aan mekaar en die spasies onder was styf gepak met doringtakke en met rieme vasgemaak. Die wakiste is onder die waens geplaas tussen die voor- en agterwiele sodat die mans agter hulle kon skuil; hulle was in ’n goeie posisie om goeie dekking te kry, maar het ook ’n veld van vrye visie gehad om vanaf te vuur.

Sewe waens is in die middel van die laer getrek en bedek met beesvelle. Hier kon gewondes verpleeg word en dit het beskerming aan die jonger kinders gegee. By twee oorkantse hoeke van die laer het die mans houtboom-strukture gebou wat hulle skiethokke genoem het. Dit het hulle beman om al vier kante van die laer te verdedig.

Nadat die waens tot sy bevrediging in die laer getrek is en aanmekaar vasgeketting is, het Potgieter die lang gras om die kamp skoongemaak deur doringbome daaroor te sleep en dit met trekosse te vertrap.

Nog nooit tevore het die Boere ’n walaer in die pad van ’n vyand geplaas met die opsetlike doel om ’n aanval uit te lok nie; dit het lyk soos ’n maklik kwesbare teiken, maar inderwaarheid was dit eintlik ’n uiters effektiewe verdedigingstrategie.

Ander noodsaaklike voorbereidings

Maar die Boere het nie ontspan nie; tientalle take moes steeds voltooi word. Die Voortrekkers was goed bewus van die waarde van ’n ruiter met ’n geweer. Hul vernaamste wapen was ’n voorlaaier met ’n haan en ’n pan, wat ’n ronde loodbal (koeël) met buskruit afgevuur het.

Die gewere was óf enkel- of dubbelloop, en vier, ses, agt of tien pond, wat beteken dat vier rondes een pond, ensovoorts geweeg het. Die laaiproses was op sy beste moeilik, maar kon tydens noodgevalle versnel word, wanneer akkuraatheid opgeoffer is om vinniger te vuur.

Koeëls het ’n kruis in gehad om dit meer doeltreffend te maak en blikborde van tin is gesmelt en gebruik om die koeëls in te doop en sodoende dit te temper; klein dun sakkies van leer of materiaal is deur die vroue gemaak en gevul met ’n dosyn of meer loodballetjies – (bokhael – hierdie missiele was dodelik op ’n kort afstand, hulle het soos miniatuur skrapnelbommetjies gebars).

’n Boer by Vegkop kon daarop staatmaak om sy geweer ses keer elke minuut te vuur, met dien verstande dat sy vrou wat langs hom gestaan ​​het, sy geweer foutloos herlaai het en dit vinnig teruggegee het na waar hy in sy vuurposisie gestaan ​​of gelê het. En hierdie manne het hul teiken binne ’n 100 m baie selde gemis. Elke man het ook meer as een geweer gehad.

Die Matabele is op pad

Soos dit blyk, het hulle ’n paar weke gehad om te wag. Toe, op ’n dag in Oktober, het ’n paar verskrikte Bataungmanne in die laer aangekom en gesê dat ’n enorme impi wat deur Mkalipi aangevoer word, net ’n paar uur te voet weg was.

Dit het gebeur so teen sonsondergang, en Potgieter het gewag totdat Cilliers ’n kort godsdiens en ’n gebed gedoen het voordat hulle die Matabele-mag gaan inspekteer het. Hulle het teruggekom en gesê dat hulle die getal so om en by die vyfduisend skat.

Die volgende dag, 16 Oktober 1836, het Potgieter weer met die meeste vegters uit die laer gery, op ’n maneuver wat ’n militêre man sou beskryf as ’n verkenningstog, maar by hierdie geleentheid het dit die bykomende taak gehad om te onderhandel met Mkalipi oor vrede en dat die Boere nie vyandig teenoor die Matabele is nie.

Na ’n uur en ’n half se ry te perd na die noorde, kom die klein kommando op die Matabele-reglemente af wat in gevegsformasie beweeg, en dadelik toe hulle die trekkers gewaar, het die impi begin om sy horings te ontplooi om die trekkers te omsingel.

’n Dringende dialoog het hierop gevolg. Potgieter het gevra vir ’n wapenstilstand, die Matabele-woordvoerder het geantwoord: “Mzilikazi alleen gee bevele, ons is sy dienaars, ons voer sy begeertes uit, ons is nie hier om te bespreek of te argumenteer nie, ons is hier om julle dood te maak.

Die trekkers begin met die verdediging

Die trekkers het toe teruggeval. Dit was tydens hierdie onttrekking dat die trekkers die strategie toegepas het wat hulle ontwikkel het om te ry tot binne die bereik van die vyand, ’n sarsie van hul perde af te vuur en dan terug te draai om te herlaai voordat die vyand binne spiesgooi-afstand was.

Hierdie aksie was uiters doeltreffend, en dit het vir die eerste keer bewys dat die geheim van die Boer se onoorwinlikheid nie die perd was, of die geweer nie, maar die korrekte gebruik daarvan in kombinasie. Een van Potgieter se trekkers het vertel dat hy sestien skote in die impi se digte geledere geskiet het tydens die onttrekking van die kommando en dat drie van die impi met elke skoot gesneuwel het.

Die laer word omsingel

Nou in hierdie laat stadium van die geveg het twee mans wat geen oog vir glorie gehad het nie, gedros en die kamp verlaat na veiligheid. Toe die aanval gekom het, het Potgieter slegs drie-en-dertig mans en sewe seuns (een daarvan elf jaar oud – Paul Kruger) gekry om dit te doen.

Daarbenewens was daar sestig vroue en kinders in die laer. Maar die vrouens was nie ’n beslommernis nie. Die aanval wat gevolg het, kon nie gebeur sonder hul hulp om gewere te laai en ammunisie aan te dra nie.

By die laer aangekom, was daar net genoeg tyd dat die trekkers hul gewere kon skoonmaak voordat die Matabele om die hoek van Vegkop gekom het. Die Matabele het die waens omsingel en van die trekosse geslag en die vleis net so rou geëet. Vir ’n paar ure het daar niks gebeur nie en dit het op almal se senuwees gewerk.

Om die Matabeles uit te lok, het Potgieter ’n rooi lap aan ’n sweepstok vasgemaak en dit hoog in die lug gewaai. Die gebaar het die Matabele gedryf tot ’n aanval, hulle het opgespring en die laer bestorm, terwyl hulle ’n gevegskreet van “bulala, bulala”- “maak dood, maak dood”, geskree het.

Die eerste aanval van die Matabeles

Die trekkers het nie geskiet voordat die aanvallers binne trefafstand was en totdat elke skoot sou tel nie, dit was toe dat die oorweldigende skietery begin het. Sarel Cilliers het ook vertel dat “al die kinders wat ’n geweer kon gebruik, gehelp het om te vuur.”

Die drie-en-dertig mans en sewe seuns het teen die 5000 Matabeles teruggeveg en geskiet totdat hul gewere te warm was om vas te hou. Hulle het die patrone (loodballetjies) in hul monde gehou en hulle een vir een in die lope van die gewere gespoeg en die kolwe op die grond gestamp om dit te laai.

Die eerste aanval by Vegkop deur die Matabeles het misluk. Die krygers het teruggetrek tot net buite trefafstand van die voorlaaiers. Dit was die eerste keer dat hulle nie geslaag het met ’n oorwinning na ’n aanval nie. Hulle was tydelik verslaan, maar nog nie oorwin nie.

Die breuk was ’n welkome noodsaaklikheid vir die boere, wapens is skoongemaak en herlaai, kruit en koeëls is weer uitgedeel, en die gewondes is gehelp. Toe het die laer se vegters hul aandag gevestig op die kring van krygers wat om die laer gelê het. “Dooie mans sweet nie”, het Potgieter geskree en ’n koeël in elke kryger geskiet wat daar in die son gelê en sweet het, dit het verhoed dat hulle later kon opspring en weer aan ’n aanval kon deelneem.

Die tweede aanval van die Matabeles

’n Tweede aanval het gevolg. Dit is ingelui deur ’n vlaag van assegaaie wat deur die lug geslinger is, die Matabele het hulle so hoog gegooi dat hulle amper regaf in die laer geval het. Toe het ’n tweede stormloop gevolg en dit is ook afgeweer.

Dit was die einde van die geveg. Vyfduisend krygers kon nie drie-en-dertig Voortrekkermans en sewe seuns verslaan nie. Mkalipi is deur ’n koeël in die been gewond en het vroeg aan die geveg onttrek.

Twee Boere het gesneuwel tydens die geveg, een van hulle was Nicholas Potgieter, broer van die trekleier en die ander was sy skoonseun, Pieter Johannes Botha. Veertien man is gewond deur assegaaie wat in die kamp ingeslinger is.

Daarteenoor het 430 van Mkalipi se vegters versprei gelê om die kamp en op hul vlugspoor. Die trekkers het egter al hul vee verloor. Die verlies van 100 perde, 5000 beeste en 50 000 skape is ’n onoorkomelike ramp; baie van die vee het aan Potgieter self behoort.

Die sendeling James Archibald en Moroka stuur koring en beeste

Maar die gevaar vir diegene wat by Vegkop was, was nog nie verby nie, en hulle het al hul trekosse verloor, buiten hul skape en melkkoeie, so hulle was gestrand in die veld sonder kos.

Die twee weke wat gevolg het, was in sommige opsigte die ergste. Daar was geen melk nie; die klein hoeveelheid koring wat hulle gehad het, was gou uitgeput en niemand het dit gedurf waag om die laer te verlaat om te gaan jag nie.

Die sendeling by Thaba Nchu, James Archibald, en hoofman Moroka het koring, beeste en trekosse gestuur om die trekkers en hul waens terug te trek na die veiligheid van die hoofkamp onder Blesberg by Thaba Nchu.

Die feesterrein by Vegkop

Die historiese terrein is 20 km suid van Heilbron in die Vrystaat. Die beeld was die laaste wat deur Coert Steynberg gedoen is. Hy het dit sy “Monument van Geloof” genoem. Op die terrein is ’n standbeeld op ’n klipstapel, ’n statiese uitstalling van ossewaens, die grafte van die gesneuwelde Voortrekkers en ’n klein museum.