Janet MELVILLE nee Van LINGEN (23.03.1940-16.04.2018)
August 29, 2020
Die Groot Trek – Hoofstuk 5 Deel 2
September 1, 2020

Sarel Feldtmann

Die Groot Trek begin

Inleiding

Die Boere aan die Oosgrens het gesien die paar Hottentotte wat al die jare vir hulle gewerk het, begin wegloop na die Sendingstasies toe, en die paar slawe wat hulle nog gehad het, ook van hulle afgeneem word, die plase nog steeds afgebrand en geplunder word, hul skape en beeste gesteel word, was dit die laaste strooi wat die kameel se rug gebreek het. Die Boere het besluit om die land te verlaat. Die vernaamste families in die Olifantshoek, Gamtoosrivier, langs die Visrivier, en Somerset, begin toe vir hulle klaar te maak om in klein geselskappe uit te trek.

In die begin van 1836 het al die Boere wat wou wegtrek hulle plase verkoop vir spot goedkoop pryse aan die Engelse van Grahamstad en ‘n paar ander dorpies in die omgewing. Die Regering het in die tussentyd die magistrate en ander persone opgesteek om die Boere bang te praat, en hulle daarop wys gemaak dat daar ‘n Engelse wet is wat hulle kan belet om weg te trek. Maar toe het Sir Andries Stockenstrom vir hulle gesê, dat hy nie van so ‘n wet weet nie, en as daar dalk so ‘n wet mag bestaan, dat dit dan ‘n baie onregverdige wet is.

Die Boere het toe ook nie langer getwyfel nie, maar kort daarna vertrek die eerste groep van 200 mense, met Hendrik Potgieter aan die hoof, oor die Grootrivier. (Gariep/Oranjerivier) Hulle kom eers by Taba ’N chu byeen, waaroor Moroka kaptein was. Hy ontvang hulle baie vriendelik en sorg ook goed vir hulle vee.

(’n Uittreksel uit ’n ou geskiedenisboek van 1917.)

Die verhaal van die Groot Trek is al menigmale vertel en beskryf in geskiedenisboeke, maar dit moet weer vertel word tot voordeel van die algemene leser, omdat die Groot Trek gelei het tot die ontwikkeling van die Afrikanernasionalisme, en om ons geheues te verfris met wat ons voorouers deurgemaak het om hierdie land te bring waar dit vandag is.

Weens nuwe politieke ontwikkelinge en denkwyses in ons land leer baie mense nie meer die Afrikaanse geskiedenis soos dit plaasgevind het nie. Politici skryf en vertolk die geskiedenis om hul sienswyses te bevoordeel. Ek hoop om hier ’n weergawe te gee van die werklike gebeure sonder enige politieke inmenging.

Die verwysing na die uittreksel in die geskiedenisboek, is ’n direkte kopie met geen veranderinge aangebring nie, en is geen verwysing na ’n ander ras of mense om hulle te verneder nie.

Die mense anderkant die Oranjerivier

Teen hierdie tyd het die Boere ’n redelike volledige beeld opgebou van die gebied wat hulle Transorangia genoem het. Ivoorjagters het gereeld ekspedisies na die noorde en die binneland gemaak; Griekwas (of “Basters” soos die Nederlanders hulle geken het) – wat Hollandse en Hottentotbloed vermeng gehad het – was besig om plase daar uit te sit; en ’n toenemende aantal Boere het gewoond geraak om seisoenale migrasies met hul vee oor die rivier te maak en die weiding na die reën te benut. Sommige Boere het hulle selfs permanent in die landelike driehoek tussen die Oranje- en Caledon-riviere gevestig, waar die stad Zastron vandag staan. En ’n rustelose pionier wat die wet in die kolonie oortree het – Coenraad Buys – het ver weg na die noorde getrek met ’n yslike versameling swart vrouens, gekleurde nageslag en ’n paar Engelse drosters. Gerugte is  in die kolonie ontvang dat die “Buys Volk” naby die Zoutpansberg-omgewing is in ’n pragtige, waterryke omgewing met baie weiding en wild.

 

Die eerste groep Trekkers vertrek oor die Oranjerivier

Die eerste grensboere wat opgepak en getrek het as gevolg van die besluit om vir hulself ’n beter bestaan in die noorde, oorkant die Grootrivier, in Transorangia te gaan soek, was Lang Hans van Rensburg en sy mense, bewapen met ’n paar voorlaaiers en ’n Bybel. In Lang Hans se trek was ’n totaal van 49 mense, 450 beeste, ongeveer 3000 skape en bokke en 30 perde.

So begin ’n nuwe era in ons Afrikanergeskiedenis, en binne ’n bestek van 20 jaar het die Afrikaners die effektiewe blanke gebied in Suider-Afrika verdubbel. Deur hulself tussen die swart mense in Suider-Afrika te plaas, het die Voortrekkers die rasseprobleem van die subkontinent aansienlik verhoog.

Die blanke uitbreidings is teengestaan ​​deur die twee magtigste militêre ryke in Suider-Afrika: saam vorm hulle ’n baie meer formidabele hindernis as die Rooihuide wat die vooruitgang van die Amerikaanse pioniers na die Weste belemmer het. Hollywood moet nog die ooreenkoms sien, en miskien was die filmkenners in die verlede gekondisioneer om niks verkeerd te sien as hulle Sioux, Cherokees en Seminoles van hul land verdryf het nie, maar tog jammer is oor die ongeregtighede teenoor die swartmense in Suider-Afrika.

In September 1836 toe Lang Hans begin trek het, het Louis Tregardt en sy mense ook begin trek. Tregardt het gevolg in die waspore van Van Rensburg en hulle het oorkant die Grootrivier (Gariep) ontmoet. Louis Tregardt se trek het bestaan uit 7 Boere met hul vrouens en 34 kinders, met ’n paar Hottentot-herders en ’n aantal swart slawebediendes. Tregardt het 925 beeste, 50 perde en meer as 6000 skape en bokke gehad. Die grootste gedeelte van die vee het aan Tregardt behoort, maar Jan Pretorius het 250 beeste en 500 kleinvee besit.

Die hele idee van die Groot Trek was om voort te gaan, op dieselfde manier wat deur hul direkte koloniale voorouers bepaal is. Die plan het drie fundamentele vereistes voorgeskryf: 1. elke burger was geregtig op 6000 hektaar weiding; 2. regeringsbeheer moet minimaal wees; en 3. (die belangrikste van alles soos hulle dit gesien het) die goddelike aangestelde kloof wat wit Christenmense van gekleurde heidene geskei het, moet gehandhaaf word. (’n Heiden volgens die Boere was iemand wat nie in die Calvinistiese Christelike geloof opgebring en gedoop is nie.)

’n Verskil het ontstaan oor die eindbestemming

Daar was nie konsensus oor waar die trekkers heen wou trek nie, maar hulle het ’n gemeenskaplike doel gehad en dit was om hulself naby ’n hawe te vestig.

Die eerste twee trekgroepe van Tregardt en Van Rensburg het saamgetrek tot by die Soutpansberg-omgewing. Van Rensburg se trek het uit kleiner troppe vee bestaan en hy kon vinniger trek as Tregardt.

Die twee trekke het dan ook mettertyd van mekaar geskei. By Strydpoort het die trek opgebreek weens verskille. Tregardt het Van Rensburg gemaan om nie so baie ammunisie te gebruik op die jag van olifante nie. Daarteenoor wou Van Rensburg so gou as moontlik na Delagoabaai of ’n ander hawe gaan om sy ivoor te ruil. Tregardt wou wag vir ’n opvolgtrek van Potgieter en die ander voorste mense.

Van Rensburg se trek word uitgemoor

In Junie 1836 het Van Rensburg se trek, wat reeds vooruit getrek het, weereens verder getrek voordat Tregardt se trek hom opgevang het. Van Rensburg het toe met ’n roete deur die bosse koers gekies na Delagoabaai of Inhambane, waar hy gehoop het dat sy groot voorraad ivoor geruil kon word vir kruit, lood en kos.

In die laaste week van Julie 1836 gedurende die nag word die Van Rensburg-laer deur ’n impi van Manukozi onder die bevel van die indoena Malitel onverhoeds aangeval. Die Boere voer ’n verbete en heldhaftige stryd, maar toe hul ammunisie teen dagbreek opraak, word die hele geselskap uitgemoor.

Net twee kleinkinders van Van Rensburg, ’n seuntjie van vyf jaar en ’n dogtertjie van vier jaar van PJ Viljoen, word gedurende die aanval deur ’n Zoeloekryger onder sy skild uitgekeer en gespaar. Hulle beswyk egter ’n jaar daarna aan malaria.

Toe Karel Tregardt (die seun van Louis Tregardt) die toneel van die moord later in 1838 vanuit Inhambane besoek, word hul grafte aan hom gewys; hy begrawe die beendere van sy landgenote wat hy nog op die moordtoneel aantref.