STAMOUERS: FRANKEN-FAMILIE

Coert Steynberg (1905-1982)
November 10, 2020
De Zuid-Afrikaan
November 12, 2020

deur André C. Franken

Sedert 1660 het daar vele persone met ’n Franken-, Franke- of Francke-familienaam in Suid-Afrika aangekom. Verreweg die meeste Frankens wat ons vandag in Suid-Afrika aantref, is die direkte afstammelinge van Hendrik FRANKEN van Rotterdam, gebore in 1768, wat op 29.04.1790 in Kaapstad aan wal gestap het.

Hendrik se twee seuns, Johan Hendrik en Matthys Christiaan, het hulle op plase in die Overberg gevestig en uit die jongste seun het daar ’n getalryke Franken-nageslag gespruit. Die Frankens het met verloop van tyd verder in Suid-Afrika versprei, maar die meeste van die Overberg Frankens word steeds in die Wes-Kaap aangetref, met geen wat aan die Groot Trek deelgeneem het nie. Die enigste ander groot Franken-familie in Suid-Afrika is die afstammelinge van ’n groep Frankens wat uit Zierikzee en Haamstede in die 1880’s hier aangekom het. Hulle is die nakomelinge van Claes of Caes Francken, gebore 1565.

Ons Franken-verhaal begin met die huwelik van Johannes FRANKE, ’n onbekende soldaat van Emmerich. As soldaat van Emmerich was hy waarskynlik ’n Duitser. Die inskrywing in die huweliksregister van die Christelike Gereformeerde Kerk in Schoonhoven in 1722 lees as volg: “Ondertrout 7 Maart en getrout 22 Maart: Johannes Franke, jongeman van Emmerik, soldaat onder de Compangie van de heer Capitein Gerrit Jan Brouwers, en Johanna de Leeuw, weduwee van Pieter Waterland.”

Johanna Cornelisdogter de LEEUW was die dogter van Cornelis de LEEUW (’n Raadslid van Schoonhoven) en Sara DORPMANS (die dogter van Cornelis Jans DORPMANS en Magriet Hendriks van de LACH).

Johanna de LEEUW is op 21.06.1674 in Schoonhoven gedoop. Sy was eers met Pieter Dirks WATERLAND getroud. Pieter is in 1714 oorlede en het Johanna en agt kinders nagelaat.

Net drie maande na hulle troue op 23.06.1722, het Johannes en Johanna ’n seun Cornelis Jans FRANKE in Schoonhoven laat doop. Hy is waarskynlik verdoop na Cornelis de Leeuw, sy oupa aan moederskant.

Johanna de LEEUW is op 4.03.1740 in Schoonhoven begrawe. Johannes FRANKE het daarna met die jonger Levina BLONK getrou. Levina was opgegee as die weduwee Franke toe sy op 3 Junie 1775 in Schoonhoven begrawe is.

Cornelis Jans FRANKE(N), die eerste Franken-kind was “onecht” of “ongehuud” verwek, maar sonder hierdie ontydige swangerskap en sy geboorte was daar nie enige Overbergse Frankens nie!

Cornelis Jans FRANKEN het op 11.11.1766 in Rotterdam met die 30-jarige Sara Hendriksdogter KALF getrou. Hulle huwelik is op 26.10.1766 in die kerk afgekondig. Cornelis was al ouer as 40 jaar.

Sara KALF is op 25.11.1736 in Schoonhoven gedoop. Haar ouers was Hendrick KALF en Pieterje HOUWELING wat op 5.05.1720 in Schoonhoven getroud is. Cornelis FRANKEN se skoonma Pieterje HOUWELING was ook sy niggie. Haar moeder Grietjie de LEEUW en Cornelis FRANKEN se moeder Johanna de LEEUW was susters.

Cornelis FRANKEN en Sara KALF het later na Rotterdam verhuis en daar getrou. Hulle vier kinders is in Rotterdam gebore.

·         Hendrik is op 17.04.1768 gebore en op 21.04.1768 gedoop

·         Petronella is op 5.11.1769 gedoop

·         Johannes is op 25.12.1771 gedoop

·         Johannes Filippus is op 21.08.1778 gedoop

Cornelis FRANKEN is na 1778 oorlede en vanuit die Prinse Kerk in Rotterdam begrawe. Sy laaste twee seuns het jonk gesterf. Sara het daarna haar twee oorblywende kinders alleen grootgemaak.

Die twee kinders se jeugjare was sekerlik nie maklik nie, veral tussen 1780 en 1784 toe Engeland en Nederland in ’n oorlogstryd gewikkel was. Hulle moes ’n skoolopleiding gehad het, want Hendrik Franken kon goed skryf.

Was die van Franke of Franken? Johannes Franke van Emmerich is as ’n Franke in die huweliksregister opgeteken, maar as ’n Franken in die begrafnisrekord aangeteken. In Suid-Afrika het Franken die norm geword. Hendrik Franken het self Franken gebruik. Tog het baie skribas na Franke oorgeslaan.

Hendrik FRANKEN, die stamvader word op 3.07.1786 as 18-jarige deur die Verenigde Oos-Indiesche Compagnie (VOC) as “Cadet de Mariene” as ’n junior offisier in opleiding in diens geneem. Op 25.10.1786 vertrek Hendrik op die seilskip die Canton vanuit die eiland Goeree na Batavia via die Kaap de Goede Hoop. Die schipper was Cornelis de Wit.

Die Canton arriveer op 6.02.1787 in Tafelbaai waar dit vir drie weke vertoef. Die skip bereik Batavia op 12.05.1787 en vertrek weer op 24.01.1788. Met die terugvaart het die Canton op 13.04.1788 in Tafelbaai geanker, en kort daarna vertrek. Hendrik FRANKEN het dus twee keer die Kaap besoek.

In Julie 1788 het die Canton by die Meerden van Hellevoet (net buite Rotterdam) aangekom, en ’n maand later by die hawe op Goeree geanker. Hendrik het toe sy diens by die VOC onderbreek, en dit eers weer op 15.08.1789 as see-luitenant hervat.

Op 18.01.1790 vertrek hy op die Nieuwstad vanaf Texel en arriveer in Tafelbaai op 29.04.1790. Die schipper was Henk de Mis en Hendrik was toe moontlik tweede-in-bevel.

Toe die Nieuwstad weer uit Tafelbaai vertrek, het Hendrik in die Kaap agtergebly en sy diens op plaaslike skepe voortgesit. Op 22.07.1790 was Hendrik ’n sous-luitenant ter zee op die kolonieskip die Helena Louise, wat in Hoetjiesbaai (Saldanhabaai) geanker het.

Hendrik FRANKEN het op 10.10.1790 in die Groote Kerk in Kaapstad met die 21-jarige dogter Elisabeth PATINGER getrou. Sy is op 1.02.1769 gebore en op 12.02.1769 te Drakenstein as dogter van Joseph Johannes Patinger (gebore in Belfort, Elsas, Frankryk 1729) en Margaretha Susanna de Goede (gebore te Kaapstad in 1743) gedoop.

Volgens een hofrekord was Hendrik in 1795 ’n luitenant-ter-see in E-kompanjie. In September 1795 het die Engelse die Kaap oorgeneem en dit was die einde van Hendrik Franken se matrooslewe en hy het toe ’n afslaer geword.

Hendrik se moeder Sara KALF het ook by haar seun in die Kaap aangesluit. In 1792 het sy weer in die huwelik getree, met die wewenaar Jan H COLLEMANS.

Daar is ’n aantal rekords wat aandui dat Elizabeth ’n baie moeilike mens was, en dat Hendrik Franken en Elizabeth Patinger ’n onstuimige huwelik gehad het.

  • Op 9.01.1801 stel Elizabeth PATINGER haar eie testament op waarin sy haarself beskryf as die “gesepareerde huisvrouw van den vendu-afslager Hendrik Franke”.
  • In Hendrik FRANKEN se tweede testament gedateer 22.01.1801 noem hy weer dat hy en Elizabeth Patinger is “gesepareerd van tafel en bed en bywoning”. Hy bemaak egter alles aan sy vrou, en benoem ook vir Matthys Christaan Bantjes as eksekuteur, boedel-beredderaar en voog.

Na 22.01.1801 sterf Hendrik FRANKEN of verdwyn hy net spoorloos. As hy wel gesterf het, moes daar ’n boedel of ’n inventaris gewees het, maar daar is nie ’n rekord van sy dood nie. Miskien sal ons eendag hierdie raaisel oplos.

Op 5.10.1813 sterf Elizabeth PATINGER in Kaapstad op die jong ouderdom van 43. Sy laat haar ses kinders ouerloos. Sy het haar woonhuis Nr. 4 Bloemstraat, Tafelvallei aan haar 20-jarige dogter Sara Elizabeth bemaak, wat sy ook as voog vir haar doofstom kind Johanna Margaretha aangewys het.

Kinders:

b1 Johanna Margaretha FRANKEN is op 14.07.1791 gebore en te Kaapstad op 17.07.1791 gedoop en volgens haar Sterfkennis op 23.07.1846 oorlede.

b2 Sara Elizabeth FRANKEN is op 1.10.1793 gebore en te Kaapstad op 20.10.1793 gedoop. Sy was amper twintig jaar oud toe haar moeder in 1813 oorlede is en sy het daarna vir 33 jaar haar doofstom suster Johanna versorg. Sara is op 18.02.1821 in Kaapstad met Richardus Bernardus JANSON getroud en sy sterf op 3.11.1859 in hulle woonhuis in Sir Lowrystraat, Kaapstad.

b3 Johan Hendrik (Jan) FRANKEN is op 23.03.1796 gebore en eers 14 maande later op 14.05.1797 in Kaapstad gedoop. Johan Hendrik was maar 5 jaar oud toe sy vader oorlede is. Hy trou op 15.10.1820 met die 22-jarige Margaretha Johanna Susanna van DYK die dogter van Burgert van DYK en Maria Margaretha WESSELS. Sy sterf na geboorte van hul eerste kind. Jan trou op 8.04.1822, agt maande na die afsterwe van sy eerste vrou, met Dina Elizabeth UYS (1798-1832), die dogter van Hendrik Ostwald UYS en Johanna Wilhelmina VLOTMAN. Jan trou ses maande later op 1.09.1832 in Caledon met Hendrina Magdalena ZEEMAN (1807-), die dogter van Jan ZEEMAN en Anna Magdalena BADENHORST. Jan het altesaam 13 kinders gehad. Die wewenaar Jan Franken is op 2.04.1863, kort na sy 67ste verjaarsdag op Kleinrivierskloof oorlede. Hy het egter geen Franken-kleinseuns gehad nie.

b4 Cornelia Gertruida FRANKEN is op 3.04.1799 gebore en op 7.04.1799 in Kaapstad gedoop. Sy is op 1.12.1799 oorlede.

b5 Matthys Christiaan FRANKEN is op 16.10.1800 gebore en in Kaapstad op 19.10.1800 gedoop. Hy was ongeveer 1 jaar oud toe sy vader Hendrik in 1801 oorlede is, en net 13 jaar oud toe sy moeder in 1813 oorlede is. Toe Matthys gebore is, was sy ouers al geskei en die Franken-kinders is deur hulle moeder, Elizabeth Patinger, versorg totdat sy in 1813 oorlede is. Ons vermoed dat die 13-jarige Matthys en sy sussie Elizabeth Jacoba deur sy niggie Maria Margaretha Welman en haar man Jan Roos verder versorg is. Matthys trou op 2.04.1820 te Caledon met Jan Roos se enigste dogter Maria Hendrina ROOS (15.05.1800-4.02.1855). Matthys Christiaan en Maria Roos het saam nege kinders gehad. Op 21.05.1855 (4 maande na sy eerste vrou se dood) trou die 54-jarige Matthys op Napier met die 19-jarige Glaudina Magdalena Maria du TOIT (11.05.1836-23.05.1916) die dogter van Daniel Petrus du TOIT en Sophia Dorothea de KOCK. Uit sy tweede huwelik is ses kinders tussen 1856 en 1871 gebore. Matthys is op 5.06.1885 in die ouderdom van 84 jaar te ‘Helderfontein’ oorlede. Matthys is die patriarg van die hele Overbergse Franken-nageslag. Met 102 kleinkinders, en wie weet hoeveel agterkleinkinders, het hy gou ’n getalryke nageslag gehad. In minder as 200 jaar sedert 1821, is daar meer as 1 000 Frankens gebore.

b6 Elizabeth Jacoba PATINGER/FRANKEN is op 13.08.1803 in Kaapstad gebore en op 11.12.1803 in die Paarl as Elizabeth PATINGER gedoop. Die inskrywings in die oorspronklike doopregister en ook in die duplikaat doopregister gee net die moeder se name aan met ’n nota by dat haar moeder “in onegt” was. Op 2.04.1820 trou sy in Caledon met Johannes Stephanus ROOS, die seun van Jan ROOS en haar niggie Maria Margaretha WELMAN. Elizabeth se broer Matthys het op dieselfde dag met Jan Roos se enigste dogter Maria Hendrina Roos getrou. Elizabeth Jacoba Franken en Johannes Stephanus Roos het ses seuns en twee dogters gehad voor sy in 1851 oorlede is.

 

Bronverwysings

NG Kerk Kaapland doop- en huweliksregisters.

Kaapse boedeldokumente (MOOC).