Trekleier: Pieter Daniel JACOBS (1780-1845)

Trekleier: Gerhardus Jacobus RUDOLPH (1797-1851)
September 28, 2020
Historiese vlae van Suid-Afrika
Oktober 2, 2020

deur Isabel Groesbeek

As jy vandag Beaufort-Wes besoek, sal jy ’n straat met die naam Pieter Jacobslaan, asook ’n nasionale gedenkwaardige huis in Birdstraat 111 vind, wat die teenwoordigheid van die gemeenskaps- en trekleier bevestig. Die straat is tydens die eeufeesviering van die Groot Trek so vernoem en die huis was in die 1830’s vir Pieter Daniel JACOBS en sy gesin ’n dorpshuis. Kom ons ontmoet dié trekleier.

Pieter Daniel JACOBS (“b5c3d8e1” in die JACOBS-register) is in 1780 as die oudste seun van Pieter JACOBS (geb. 1755) en Alida Maria du TOIT (1756-1831; Gabriel-dg) gebore. Sy name is saamgestel uit die name van sy vader Pieter en oupa Daniel JACOBS (geb. 1706). Sy ouers se huwelik is in die Drakenstein Gemeente voltrek, maar hy is te Stellenbosch op 5 November 1780 (NG Kerk Stellenbosch doopregister, p.119) met Casper SCHOLS, Martha JACOBS, Andries Stephanus DETOOIJ (Du Toit; oom); Susanna Glouidna JUBER (Joubert, eggenote van lg.) as doopgetuies (spelling soos in register) gedoop. Sy oupagrootjie was ook Daniel JACOBS (1673-ca. 1712) en hy was die vyfde kind en wel  die eerste seun met ’n nageslag van die stamouers Pierre JACOB & Suzanne de VOS.

Jacobs tree te Kaapstad op 28 Oktober 1804 in die huwelik met Maria van WYK (1785-1853) die dogter Gerrit van WYK en Anna NEL. Uit hul huwelik is 11 kinders voor die trek gebore. Uit die doopinligting van die kinders tot ongeveer 1819 te Tulbagh en die jongste vier kinders te Beaufort-Wes kan ons aflei dat die gesin in die vroeë 1820’s na die dist. Beaufort getrek het.

Hy dien volgens Scholtz (p.26) en Smit (p.19) sedert 1821 as diaken in die gemeente te Beaufort-Wes, toe met ds. John Taylor as leraar. Hy het ook ’n groot aandeel gehad in die oprigting van die eerste NG Kerkgebou in 1825 onder leiding van ds. Colin Fraser. Volgens Visagie het Jacobs voor die Groot Trek benewens ’n omvangryke veeboerdery minstens 12 plase besit o.a. Slangefontein, Nuweveld, dist. Beaufort, asook erwe 49 en 50 in Birdstraat, Beaufort. Hy dien ook as Veldkommandant van die Nuweveld.

Scholtz skryf (p.25) “dat Jacobs min van magistraat Meintjies van Beaufort gehou het en uit sy briewe aan die magistraat kom dit ook voor asof hy ontevrede was met die grensbeeid van die Britse owerheid.” Na verkoop van sy talle plase en vee teen baie minder as markwaarde, trek die Jacobs-geselskap ongeveer April/Mei 1838 noordwaarts uit Beaufort. Die JACOBS-trek, met ’n kommando van sestig man, was die vyfde grootste laer wat die Kolonie verlaat het. Die trek het volgens die geskiedskrywer Theal later by Retief en Maritz aangesluit, maar die Beaufortse trek het steeds ’n afsonderlike groep gevorm en het volgens oorlewering in Transoranje agtergebly toe die ander leiers met hul trekgroepe na Natal is. ’n Groep mans vergesel wel later vir Andries Pretorius na Natal en Jacobs word ’n lid van die Wenkommando.

Gesinne in die trekgroep uit dist. Beaufort sluit o.a. die volgende in:

  • Seuns van die trekleier, Pieter Daniel JACOBS (geb. 1807) en sy gesin; Gert Petrus JACOBS (geb. 1809) en sy gesin; Gabriel Gerhardus (Nicolaas) JACOBS (geb. 1817) nog ongetroud voor die trek.
  • Daniël JACOBS (geb. 1791; Philip-sn), neef van trekleier, sy eggenote Catharina Susanna Petronella FOUCHE en hul gesin, o.a. oudste seun Daniël Jacobus JACOBS (geb. 1820).
  • Daniël Roelof JACOBS (geb. 1792), jonger broer van trekleier, sy eggenote, Anna Susanna MARAIS (Charles-dg) en hul gesin, o.a. hul seun , Daniel Roelof JACOBS (geb. 1824).
  • David Francois JACOBS (geb. 1786; Pieter-sn), kleinneef van trekleier, sy eggenote, Aletta/Martha Sophia van der MERWE en hul gesin.
  • Johannes Christoffel HEYNEKE snr., sy eggenote, Cecilia Anna ESTERHUIZEN en hul gesin met oudste twee seuns, Johannes Christoffel HEYNEKE (geb. 1822) en Anthonie Willem HEYNEKE (geb. 1824).
  • Gerhardus Petrus MARAIS (geb. 1779), sy eggenote, Maria Adriana VERMEULEN en hul gesin.

Jacobs neem saam met sy seuns, Pieter Daniel en Gabriel Gerhardus, aan die Slag van Bloedrivier deel en Jacobs snr. is een van die Kommandante in die laer by Bloedrivier saam met o.a. Johan Hendrik (Hans Dons) de LANGE (1799-1861) (swaer van Meyer), Stephanus Petrus ERASMUS (1788-1847), Lucas Johannes MEYER (1792-1864), Jacobus Christoffel (Koos) POTGIETER (1801-?) en Jacobus Johannes (Cobus) UYS (1800-?).

Na die slag trek Jacobs weer terug na Transoranje en trek saam met etlike Beaufortse families (o.a. Bronkhorst, Marais, Pretorius, Smit, Strydom e.a.) verder oorkant die Vaal. Die eerste plaas noord van die Vaal wat in sy naam geregistreer is, is die plaas Dorenkop (Doringkop) aan die Mooirivier, omgewing Potchefstroom op 3 Junie 1839. Hy en sy gesin trek weer en vestig hul aan die Suikerbosrand, waar die plase, Blintpoort, Jaagfontein en Nooitgedagt op 15 Januarie 1840 vir hom aangeteken is. Jacobs het langs die Blesbokspruit op die plaas Goedeverwachting gaan woon. Langlaagte, een van die plase wat hy later aangelê het, was  na opvolgeienaars die plaas wat in erwe verdeel is en waarop die dorp Heidelberg aangelê is.

Pieter Daniel JACOBS is te Suikerbosrand (dist. Heidelberg) op 12 Augustus 1845 in die ouderdom van 65 jaar oorlede en sy eggenote en weduwee te Goedeverwachting op 11 Desember 1853. Hul seun Gabriel Gerhardus JACOBS (1818-1894) word die eerste landdros van Heidelberg, waar Jacobsstraat weer na hom vernoem is.

 

BRONNE & VERDERE LEESSTOF

Argivale bronne

NG Kerk Kaapland doop- en huweliksregisters

Literatuur

De KOCK, W.J. & KRÜGER, D.W. (reds.). 1972. Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek, deel II. Pretoria: RGN.

HEESE, J.A. & LOMBARD, R.T.J. 1992. Suid-Afrikaanse Geslagregisters, 4 (J-K). Pretoria: RGN.

SCHOLTZ, D.A. 1976. Fraserburg en sy kerk, 1851-1976. g.p.

SMIT, A.P. 1945. Gedenkboek van die Ned. Geref. Gemeente Beaufort-Wes, 1820-1945. Beaufort-Wes: NG Kerkraad.

VISAGIE, Jan. 2011. Voortrekkerstamouers. Pretoria: Protea Boekhuis, p. 26, 229.

VIVIER, W.G.H. & S. 1969. Hooyvlakte: die verhaal van Beaufort-Wes, 1818-1968. Kaapstad: Nasionale Boekhandel.