Die Groot Trek – Hoofstuk 3 Deel 1

Die Groot Trek – Hoofstuk 2 Deel 3
Julie 15, 2020
Volkskuns van die Boerekrygsgevangenes
Julie 23, 2020

Sarel Feldtmann

Oosgrensboere

Die Trekboer era kom tot ’n einde

In 1780 is die Visrivier as grens tussen die Kaap en die Xhosas aanvaar en teen die einde van die agtiende eeu kom die uitbreiding deur die trekboere grootliks tot ’n einde.

“’n Trekboerlewe was eensaam, maar veel beter as dié van ’n arbeider op ’n wyn- of koringplaas.” Die trekboere het ver van mekaar gewoon. Die kerke was meesal ver van hulle en daar was nie sprake van skole nie.

Vergeldingskommando val ’n Khoi-San groep aan

In 1730 het ’n vergeldingskommando van die Boere ’n Khoi-San-groep aangeval wat hulle vermoed bees gesteel het. Behalwe vir ses van die Khoi-San wat doodgeskiet was in die skermutseling deur die kommando is ’n vrou en drie kinders gevange geneem. Dit was die eerste aangetekende voorval waar die Kaapse Koloniste mense ontvoer het as buit na ’n veldslag. Dit sou ’n kenmerkende praktyk word in die daaropvolgende botsings en skermutselings tussen die Koloniste en die inheemse bevolking.

In ’n poging om die Trekboere se beweging te stuit en die betaling van huurgeld op die leningplekke af te dwing, hersien die VOC die grondbesitstelsel. Dit stel die “quitrent”-stelsel bekend, waar die boer vyftien jaar lank grond kan besit. As die plaas na ’n ampstermyn van die ooreengekome vyftien jaar aan die Kompanjie terugbesorg word, word die boer vergoed vir alle vaste verbeterings aan die plaas.

Die Kompanjie (VOC) stig ’n administratiewe pos in 1734 in die ooste op Rietvlei. Die Groot-Brakrivier word as die oostelike grens van die Kaapkolonie verklaar.

’n Morawiese sendingstasie word by Genadendal gestig

In September 1737 kry Georg Schmidt, ’n Morawiese sendeling, toestemming van die VOC om ’n sendingstasie vir hawelose Khoi-Khoin te stig. Hy vestig hom op Zoetemelksvlei, ’n militêre buitepos anderkant Caledon, maar verhuis ’n paar maande later na Baviaanskloof, vandag bekend as Genadendal. Dit is die begin van die Protestantse sendingaktiwiteit in Suid-Afrika.

Beesstrooptogte

In 1739 neem die Khoi-Khoin in die Suid-Wes-Kaap wapens op teen die Nederlanders in protes teen die koloniale beslaglegging op hul land. Dit is hul laaste georganiseerde opstand. Nadat dit onderdruk is, word die verslaande Khoi-Khoin as ongeskoolde plaasarbeiders in die koloniale ekonomie opgeneem.

Daarna kla van die Khoi-Khoin by die Kasteel dat ’n groep boere van die Olifantsrivier hulle van hul vee beroof het. Die saak word ondersoek en die Khoi-Khoin word reg bewys. Hulle word onder beskerming van die Kompanjie geplaas en hul vee teruggegee. Die boere is kwaad en ignoreer ’n bevel om voor die Landdrost en die Raad van Justisie in die Kasteel te verskyn.

Hoogverraad en teregstelling

Die San (Boesmans) in die noorde word intussen vyandiggesind en baie boere word gedwing om hul plase te verlaat. Die waarnemende goewerneur, Daniël van den Henghel, trek met ’n groot kommando teen die San op en belowe amnestie aan almal wat hom in die veldtog help.

In Maart 1739, onder leiding van Etienne Barbier, trek die groep van agt gewapende ruiters, wat skuldig bevind is aan die roof van die Khoi-Khoin-beeste, ’n dokument op wat die regering van tirannie beskuldig, en sê dat hulle nie meer belasting gaan betaal nie. Hulle trek egter voordeel uit die amnestie wat aangebied was deur goewerneur Van den Henghel aan die kommandolede wat teen die San opgetrek het. Barbier bly egter voortvlugtig en word uiteindelik gevange geneem. In April 1739 word Hendrik Swellengrebel goewerneur aan die Kaap.

In November word Etienne Barbier, ’n Franse soldaat in diens van die VOC, wat gedros het, en leier van die groep ontevrede boere geword het, verhoor en weens hoogverraad gevonnis. Die straf vir hoogverraad was erg, hy is getrek met ’n perd na die plek van sy teregstelling, daar is hy gehang en gekwartier (kop afgekap en sy liggaam in vier dele gesny) en as ’n waarskuwing langs die hoofpaaie uitgestal. Hy is die eerste rebel in Suid-Afrika wat weens hoogverraad tereggestel is.

Goewerneur-generaal Baron van Imhoff

In 1743 inspekteer goewerneur-generaal Baron van Imhoff van die VOC die Kaapkolonie. Hy verander die grondbesitstelsel om migrerende grensboere te ontmoedig, aangesien die instelling van die kwitrantstelsel ondoeltreffend blyk te wees.

Hy stig die dorp Swellendam in 1745 en dit is die vierde oudste landdrosdistrik in Suid-Afrika. Die dorp is vernoem na die Kaapse goewerneur, Hendrik Swellengrebel, die eerste goewerneur wat in die Kaap gebore is, en sy vrou Helena Ten Damme.

Dit lei in 1743 en 1745 onderskeidelik tot die stigting van die gemeentes Swartland (die latere Malmes­bury) en Roodezand (Tulbagh), wat hierna deur ’n predikant en sieketrooster bedien is. Daar is hierbenewens ’n sieketrooster by Grootvadersbosch in die Overberg geplaas.

Goewerneur Ryk Tulbagh

Ryk Tulbagh word aangestel as goewerneur van die Kaap in 1751. Tydens sy bewind van 1751 tot 1771 stig hy die eerste biblioteek en rig ’n plant- en diereversameling van die Kolonie in die tuine van die Kompanjie op.

Verkenning van die Ooskusstreek

In 1752 verken Ensign Friedrich Beutler die oostelike kusstreek van Suid-Afrika met ’n span wat bestaan ​​uit ’n landmeter en kartograaf, ’n chirurg, ’n plantkundige, ’n wamaker en ’n grofsmid. Hy keer terug na die Kompanjie (VOC) met beskrywings van die Nguni-inwoners van die Keiskammarivier-streek.

Ander algemene gebeure aan die Kaap (1750 – 1778)

Ryk Tulbagh inisieer die kodifikasie van die Slawewet in 1753.

In 1754 val Khoi-San-groepe plase in die Roggeveld-omgewing aan, buit van die boere se beeste en brand hul plase af.

In1755 breek die tweede pokke-epidemie in die Kaap uit.

Hendrik Hop en Willem van Reenen voltooi ’n suksesvolle ontdekkingsreis na Namakwaland so ver noord as Walvisbaai en Keetmanshoop in 1760. Hulle ontdek bewyse van koper in daardie streek.

Jacobus Coetzee onderneem ’n verkenningstog noord van die Oranjerivier in 1762.

Die Meermin vaar van die Kaap af om slawe in Madagaskar aan te koop in 1765. Weens ’n opstand deur die slawe op die terugreis, misluk die reis amper. Na ’n geveg naby Kaap Agulhas op die skip, tussen matrose wat gevange gehou was en slawe, bereik slegs 122 van die vrag slawe van 140 die Kaap.

In 1667 word die Kaapse grens verder ooswaarts geskuif tot anderkant die Gamtoosrivier in die land van die AmaXhosa. Daar ontstaan ​​gewapende konfrontasies tussen die AmaXhosa en die Trekboere. Die Trekboere bereik die Swartkopsrivier in die ooste en Bruintjieshoogte in die noorde.

Die Beheerraad van die VOC in 1775 brei die grense van die distrikte Stellenbosch, Drakenstein en Bruintjieshoogte uit as deel van sy beleid om die Kaapkolonie te vergroot.

In 1778 word die oostelike grens van die Kaapkolonie weereens uitgebrei tot by die Bo- (Groter) Vis- en Bushmansrivier deur ’n besluit van die VOC-Raad. Dit lê die grondslag vir ’n reeks antikoloniale oorloë deur die AmaXhosa en skermutselings wat tot die einde van die negentiende eeu sal duur.

Baron van Plettenberg besoek die besette gebied in die Kolonie

In September 1778 verlaat Baron Joachim Ammena van Plettenberg, Kaapse goewerneur, die kasteel met ’n klein groepie amptenare op ’n ekspedisie om “die gebiede in die Kaapkolonie wat die VOC beset het” te besoek. In sy dagboek meld hy dat hy die eerste Khoi-Khoin ontmoet het, twee mans met hul vrouens en kinders, op die tiende dag na hul vertrek op die reis deur onvrugbare en onbewoonde veld.

In September 1778 rig goewerneur Van Plettenberg ’n baken op van 2 m hoog, by die baai wat voorheen met vreemde name genoem is, soos Bahia de la Goa, Angra das Alagoas, Bahia Formosa, Bay of St Catherine en verskeie ander, en noem dit Plettenbergbaai.

Later in September bereik die goewerneur grasvlaktes waar hy boere en hul vee aantref. Verder op sy reis, merk hy op dat daar geen Khoi-Khoin-krale meer oor is nie, maar dat hulle by die boere op hul plase bly en werk. Hy teken aan dat “hierdie families van die grens” meestal … moreel, redelik bekwaam is en ’n predikant en ’n landdros wil hê. Die boere naby die Sneeuberge kla oor die “Boesmans-Hottentotte” wat hul vee steel en hul veewagters vermoor.

Van Plettenberg se Baken is in 1778 op die vlaktes van die Karoo opgerig in die naam van goewerneur Van Plettenberg. Die doel daarvan was tweeledig: eerstens om aan te toon dat Van Plettenberg daar was en tweedens om die noordelike grens van die Verenigde Oost Indiesche Compagnie (VOC) se gebied van die “Land van Bosjesmans en wilde Hottentots” aan te dui.

Die begin van probleme op die Oosgrens

In 1779 jaag die AmaXhosa groot troppe van hul vee oor die grens op soek na weiding. Verskeie botsings vind plaas tussen die AmaXhosa en die grensboere, en teen die einde van 1779 het baie boere hul plase aan die Vis- en Boesmansriviere verlaat.

Twee boerekommando’s was in 1779 en 1780 georganiseer om die AmaXhosa tot in hul eie land te agtervolg. Adriaan van Jaarsveld word ’n opdrag gegee om die oostelike grens van die Kolonie (Groot Vis- en Boesmansriviere) af te dwing, deur die hervestiging van alle AmaXhosa-mense wat wes van die Groot Visrivier woon.

Onder die voorwendsel dat hy die AmaMdange ’n geskenk van welwillendheid wou bring, beveel Van Jaarsveld sy kommando om die niksvermoedende AmaMdange aan te val en baie mense dood te maak. Op dieselfde manier word ander stamme aangeval.

Benewens die verslaan van die AmaXhosa, buit Van Jaarsveld, in teenstelling met sy bevele, amper 6000 beeste en verdeel hulle tussen die lede van die kommando en ander grensboere wat verliese gely het tydens die strooptogte deur die AmaXhosa. Getalle vir ander vee wat gebuit is, is nie bekend nie.

Hierdie reeks skermutselings en aanvalle teen die AmaXhosa staan bekend in die geskiedenis as die Eerste Onteieningsoorlog, of die Eerste Grensoorlog, tussen die AmaXhosa en die Oosgrensboere.

Dit is die eerste van ’n reeks van nege oorloë wat deur verskillende koloniale administrasies teen die AmaXhosa gevoer is in pogings om hulle van gemeenskaplike grond te verwyder, om koloniste daar te vestig en die grensboere teen aanvalle deur die AmaXhosa te beskerm.

Die Kaapse regering verklaar die Visrivier as sy Oosgrens

Die Kaapse regering verklaar in 1780 die hele lengte van die Visrivier as sy oostelike grens sonder om die AmaXhosa te raadpleeg, en eis die grootste deel van die Zuurveld vir die koloniste. Aangesien hierdie eis nie teen die AmaXhosa afgedwing kon word nie, behalwe d.m.v. militêre optrede, word dit eers in 1812 bereik.

Oorlog tussen Nederland en Engeland versnel die einde van die VOC

Gedurende 1780 tot 1783 het die oorlog tussen Nederland en Engeland versnel en die einde van die kommersiële en politieke invloed van die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie (VOC) beteken, wat in die vroeë tweede helfte van die agtiende eeu begin agteruitgaan het.

Franse gestasioneer aan die Kaap vir beskerming van die VOC

In 1781 in ’n poging om ’n Britse bedreiging vir die Nederlandse beheer aan die Kaap te voorkom, het die Franse wat bondgenote van die Hollanders was, troepe na die Kaap gestuur vir sy verdediging. Die Franse was hier vir drie jaar gestasioneer.

In die tweede helfte van die agtiende eeu was twee van die supermoondhede van daardie era, Frankryk en Engeland, saam met Nederland, in ’n magstryd om globale koloniale heerskappy gewikkel. Die Kaap was ’n verafgeleë uithoek van Nederland. Maar toe die reuse in Europa begin skouers stamp, sou dit noodwendig weerklank vind in die verre suide van die Afrika-kontinent. Wat Britse bronne weerhou (om hulle die verleentheid te spaar), is dat ’n handvol Franse soldate aan die Kaap ’n Britse vloot so die skrik op die lyf gejaag het, dat hulle te bang was om voet aan wal te sit, so het die Kaap Hollands gebly.

Die ses-dollar word die standaard papiergeldeenhede wêreldwyd en vervang geleidelik goue en silwer munte ook aan die Kaap.

Graaff-Reinet word gestig as ’n dorp en ’n streek

In 1786 word Graaff-Reinet, die derde oudste plattelandse dorp en streek in die Kaapkolonie gestig. Graaff-Reinet is die plek waarvandaan die koloniale administrasie sy beleid van skeiding tussen die Trekboere en die AmaXhosa geïmplementeer het, en die grens om hulle te skei wat hulle opgestel het, afgedwing het. Die eerste landdros wat aangestel is in Graaff-Reinet was MHO Woeke.

Landdros Woeke het ’n skatting gedoen van die grootskaalse plundering en moorde in die Suurveld-omgewing aan die Grootvisrivier wat die Oosgrens van die Kaapkolonie gevorm het, en bevind dat die San tussen 1 Julie 1786 en 31 Desember 1788, 107 veeboere vermoor, 99 perde, 6299 beeste en 17 970 skape gesteel of doodgemaak het.