Robey Leibbrandt (1913-1966)
April 21, 2020
Cora-Marie (1953-1994)
April 21, 2020

deur Daantjie Dinamiet

Refentse sing van “Vuil Vanderbijl”, maar wie is die man na wie Vanderbijlpark, die dorp waarna hy verwys het, vernoem is?

Dr. Hendrik van der Bijl is op 23 November 1887 in Pretoria gebore en het aan die Hoër Jongenskool op Franschhoek in die Wes-Kaap gematrikuleer. Daarna het hy in Stellenbosch gaan studeer en ’n BSc met lof in wiskunde, fisika en chemie behaal. Hy het van 1909 tot 1913 in Halle en Leipzig in Duitsland gestudeer en ’n PhD behaal met ’n tesis oor die gedrag van suiwer vloeistof onder die invloed van radio-aktiwiteit. In 1912 is hy as dosent aan die Königlich Sächsische Hochshule in Dresden aangestel. Sy navorsing het die aandag van prof. Robert A Millikan van die Chicago-universiteit se aandag getrek en op sy aandrang is Van der Bijl as navorsingsfisikus by die American Telephone and Telegraph Company en die Western Electric Company aangestel. Hy het van 1913 tot 1920 in die VSA gewoon en navorsing gedoen oor die gloeiaktode-vakuumbuis wat die stuur van draadlose telefonie oor ’n afstand van 4800 km moontlik gemaak het.

Op genl. Jan Smuts se versoek het Van der Bijl in 1920 na Suid-Afrika teruggekeer as wetenskaplike en tegniese raadgewer vir die regering. In 1923 is die Elektrisiteitsvoorsieningskommissie (EVKOM) gestig as ’n nasionale elektriesekragstelsel, met Van der Bijl as voorsitter. EVKOM was verantwoordelik vir die oprigting van kragsentrales in onder meer Witbank en Colenso, en vir die voorsiening van elektrisiteit aan die platteland. Hy het deur die staalvervaardigingsentra van Europa getoer en die Suid-Afrikaanse Yster-en-Staalkorporasie (Yskor) in 1928 gestig. Na die ontdekking van ystererts by Thabazimbi is die African Metals Corporation (Amcor) in 1937 naby Vereeniging gestig.

Van 1940 tot 1946 was Van der Bijl, wat op daardie stadium in beheer was van die twee nywerhede wat noodsaaklik is vir die ontwikkeling van enige nywerheidstaat, ook direkteur-generaal van oorlogvoorraad gemaak om vervaardiging tuis te stimuleer. Teen 1944 was die staalaanleg by Vereeniging so groot dat behuising vir werknemers verskaf moes word; gevolglik is Vanderbijlpark, wat na hom vernoem is, in 1944 gestig. Die universiteite van Stellenbosch en Kaapstad het ook aan hom onderskeidelik ’n DSc en LLD-graag honoris causa toegeken. Hy het daarin geglo om talentvolle jong mense aan te moedig om deel te hê aan sy ondernemings en was bekommerd oor die welstand van sy werknemers.

Hy is op 2 Desember 1948 in die ouderdom van 61 jaar aan kanker oorlede, en in 1966 is ’n borsbeeld van hom deur Coert Steynberg in die voorportaal van Yskor se hoofkantoor in Pretoria onthul.