Van der Stel se Kopermyn, dist. Springbok

Heerenlogementgrot, Ou Sinkfort en Tierhok, dist. Vanrhynsdorp
September 19, 2019
Die Slagveld van Kakamas, 1915
September 19, 2019

Elf km oos van Springbok op die pad na Aggeneis en Pofadder hoog teen die helling van die Koperberge is Simon van der Stel se ou kopermyntjie geleë.

In 1681 het ’n klompie Namakwas stukke kopererts na die Kaap gebring. Die Kompanjie het dadelik baie belang in die ontdekking van die “koperberge” gestel. In 1682 en weer in 1683 is ontdekkingstogte onder aanvoering van vaandrig Oloff Bergh uitgestuur, maar sonder sukses. In 1685 het kommissaris-generaal Hendrik van Reede tot Drakenstein aan Simon van der Stel verlof gegee om persoonlik ’n ekspedisie op soek na die Koperberge te lei. Op 25 Augustus 1685 het die geselskap van die goewerneur die Kasteel verlaat en op 21 Oktober daarin geslaag om die koperberge te bereik. Twee weke lank het Van der Stel se myndeskundige en mynwerkers ontginningwerk gedoen en ook kopererts gevind en gesmelt. Op 5 November is die terugreis na die Kaap aanvaar.

Byna tagtig jaar later, in die “Dag Register, gehouden op den Landtogt gedaan door het Land der Kleyne en Groote Namacquas, onder het Commando van den Capitain der Burger Cavallery Sr. Hendrik Hop …” teken die joernaalhouer C. F. Brink onder datum 13 September 1761 aan: “Passeerden wy de Cloof der Kooperbergen, aan welkers uijtgang wy die koperbergen vonden, dewelke den Edelen heer Simon van der Stel in het jaar 1685, heeft doen bewerken … wy sagen, daarin verscheijdene gaaten gegraaven, het diepste omtrent eene mans lengte, gelyk meede, dat ter regter syde van den weg in een klip het voorsz. Jaartal van 1685: stand uijtgehouwen …”.

Byna honderd jaar na die aantekening van Brink verskyn daar in The Eastern Province Monthly Magazine, dl. l, Aug. 1857, ’n verslag van dr. Guybon Atherstone oor sy ondersoek in Namakwaland in 1854 aan die Grahamstown Prospecting Company. Daarin staan o.a.: “On my return to Springbok, we rode over to examine Van der Stell’s mine—‘Koper berg’,—interesting inscriptions had been discovered a short time before my visit, which I copied, proving the identity of the spot which has so many rival competitors for the honor, and the date of Van der Stell’s visit in 1685”.

Ongelukkig is dr. Atherstone se kopieë van die graverings nie in die E.P.M.M. weergegee nie, en dis onbekend of hulle nog bestaan. Baie jare later, omstreeks 1925, het dr. E. E. Mossop aftreksels van die graverings gemaak en dit in sy boek Old Cape Highways gereproduseer. In 1936 het mnr. Blignaut, regeringsmyningenieur, die graverings in ’n verslag aan die Historiese Monumentekommissie uitvoerig beskrywe. Sommige van die graverings was toe na 250 jaar verweer en moeilik om te lees of om aftreksels van te maak. Op ondergeskikte punte bestaan daar verskille tussen dr. Mossop en mnr. Blignaut se interpretasie. In 1956 het ’n lid van die Historiese Monumentekommissie die gravering weer so noukeurig moontlik nageteken. Wat hy gevind het op die rots bo die skagopening kom presies ooreen met dr. Mossop se natreksels, behalwe dat die tekens tussen die 8 en 4 N O in die derde reël te verweer was om met enige mate van sekerheid te interpreteer. Die gravering op die rotsmuur binne die skag was nog presies soos deur dr. Mossop nagetrek, behalwe dat die eerste van die vier groot tekens nie meer sigbaar was nie.

Honderd en tagtig jaar het na Simon van der Stel se ontdekking van die Koperberge verbygegaan voordat met die ontginning van koper in die omgewing begin is. Die feit dat die goewerneur en sy deskundiges in 1685 hul skagte gegrawe het op die plekke waar die kopererts nie ryk genoeg was vir ekonomiese ontginning nie, het die behoud van die myntjie verseker. Van der Stel se kopermyntjie lê in ’n gebied wat vandag die eiendom van die O’Okiep Copper Company is. Die maatskappy erken die groot historiese waarde van die skag wat Van der Stel laat grawe het en van die graverings op die rotse bo en binne die myntjie. Hulle het hartlik saamgewerk in verband met die proklamasie van die myntjie tot historiese monument. Verder het hulle dit nie slegs teen aansienlike koste omhein nie, maar ook gesorg vir ’n gerieflike toegang tot die monument hoog teen die helling van die berg.

(Geproklameer 1959)

Foto: Van der Stel se kamp in die Koperberge • Elliott-versameling, Staatsargief, Kaapstad

 

Bron: Oberholster, J.J. 1972. Die Historiese Monumente van Suid-Afrika. Kaapstad: Die Kultuurstigting Rembrandt van Rijn, pp. 176-177.