Fort Hare, Alice
September 12, 2019
Ngqika se Graf, Keiskammahoek
September 12, 2019

By Blockdrift aan die linkeroewer van die Tjumierivier net noord van Fort Hare is die bekende opvoedingsinrigting vir Bantoe, Lovedale, geleë. Binne die terrein van hierdie Instituut staan die aantreklike, stewige ou kliphuis met rietdak, Domira.

Hoewel Domira eers in 1837 gebou is, begin sy geskiedenis eintlik heelwat vroeër. In 1820 reeds het eerw. John Brownlee met sendingwerk in die Tjumievallei begin. By hom het sendelinge van die Glasgow-genootskap aangesluit en ’n sendingstasie ongeveer ses km oos van Alice is gestig. Dit was Lovedale, so genoem ter ere van eerw. J. Love, een van die stigters van die Glasgowse Sendinggenootskap. In 1835 is dit deur die Xhosa totaal verwoes.

Na afloop van die oorlog het die sendelinge teruggekeer, maar daar is besluit om die sendingpos te verskuif. In 1836 is Charles Lennox Stretch deur sir Benjamin D’Urban as Resident onder die Gaika-stamme aangestel en van die hoofde het hy ’n skenking van ’n stuk grond by Blockdrift gekry. Hier het hy in 1837 nie slegs vir hom Domira gebou nie, maar ook ’n skool vir Bantoe-meisies opgerig en ’n model- of proefplaas aangelê. In dieselfde jaar het hy aan die sendelinge op soek na ’n nuwe standplaas vir hul sendingpos, ’n groot deel van sy grond gegee en hier het hulle die nuwe Lovedale aangelê.

Stretch het Domira tot omstreeks 1849 bewoon en gedurende sy verblyf het belangrike gebeurtenisse hulle hier afgespeel. In 1840 het goewerneur sir George Napier die Gaika-hoofde Sandile, Makomo, Tjali en ander hier met groot vertoon ontvang om die verdrae, wat Stöckenstrom met hulle gesluit het, te hersien. Voor die uitbreek van die Oorlog van die Byl is hier baie belangrike onderhandelinge tussen die Koloniale regering en die Gaika-hoofde gevoer. So het hier op 26 Januarie 1846 ’n woordewisseling tussen luit.-goew. John Hare en. Sandile plaasgevind wat byna op bloedvergieting uitgeloop het. In April 1847 is Domira deur die Koninklike Ingenieurs in ’n vesting omgeskep en vir geruime tyd was dit die afspringplek vir die Koloniale magte onder sir Andries Stöckenstrom vir hulle aanvalle op die Gaika-hoofde in die Amatolagebergte. Hier het Makomo ook die eerste onderhandelings vir vrede aangeknoop.

Nadat Stretch Domira verlaat het, het dit waarskynlik vir ’n geruime tyd as residensie vir die magistraat van Alice gedien, maar dit het die eiendom van die Glasgow Sendinggenootskap geword en deel van die opvoedkundige inrigting Lovedale.

(Bronsplaat 1956)

 

Bron: Oberholster, J.J. 1972. Die Historiese Monumente van Suid-Afrika. Kaapstad: Die Kultuurstigting Rembrandt van Rijn, pp. 159-160.