26 FEBRUARIE
Oktober 31, 2016
28 FEBRUARIE
Oktober 31, 2016

1881: Slag by Amajuba

Die anneksasie van die Zuid-Afrikaansche Republiek op 12 April 1877 het meegebring dat baie van die grootste sentra van die Transvaal beset was deur die Britse garnisoene. Die herstel van die ZAR op 13 Desember 1880 het weer openlike vyandelikhede tussen die Transvaalse burgers en die Britse besetters laat uitbreek. Om Pretoria te ontset, is ’n Britse leërafdeling van Lydenburg af gestuur. Naby Bronkhorstspruit is die mag deur genl. Frans Joubert totaal verslaan en gevange geneem. Dit was die eerstes van ’n reeks neerlae wat die Britte gedurende die Eerste Vryheidsoorlog teen die Boere sou ly. Genl. sir George Pomeroy Colley was luitenant-goewerneur van Natal, maar sy pogings om met sy ontsettingsmag na Transvaal deur te dring, is verydel deur genl. Joubert, die Transvaalse kommandant-generaal wat met ongeveer 2000 man die toegang deur die Drakensberg by Laingsnek versper het. Twee keer, by Laingsnek op 28 Januarie 1881 en by Schuinshoogte op 8 Februarie 1881, moes Colley na sy militêre kamp by Mount Prospect terugkeer om sy wonde te gaan lek. Begerig om sy geskonde reputasie ná al die neerlae te herstel, het Colley ’n laaste poging aangewend deur op 27 Februarie die berg Amajuba te beset. Colley wou met hierdie oorheersende hoogte in sy besit, die pad deur Laingsnek met artillerievuur beheer en sodoende poog om met ’n hernieude aanval op dié toegangsweg sy opmars na Transvaal geslaag op dreef te kry. By wyse van ’n nagmars het hy dit reggekry om in die nag van 26/27 Februarie 1881 troepe op Amajuba te plaas. Hiermee het hy ’n verrassing behaal, want dit was eers na dagbreek dat genl. Joubert van die ontstellende feit kennis geneem het. Joubert wat besef het dat sy linie aan weerskante van Laingsnek nou deur omvleueling bedreig word, het aan genl. N Smit opdrag gegee dat Amajuba ingeneem moet word. Veldkornet Fanus Roos en sy manne moes reguit na Gordon’s Knoll beweeg. Kommandant Joachim Ferreira en sy manne het parallel met Roos aan sy westekant beweeg. Veldkornette Malan en Trichardt met hulle manne het parallel met Roos aan sy oostekant beweeg. So is die kruin van drie kante af, noord, oos en wes beset. Van agter die skuiling van die groot terras het die Boere ouer as die ouderdom van 50 jaar voortdurend met hulle koeëls die Britte op die kruin onder druk geplaas. Colley het aanvanklik min gedoen om sy magte ordentlik op die kruin te verskans. Hy was ook traag om artillerie teen die berg uit te sleep. Verder het hy geen werklike plan in werking gestel om die Boerestellings weerskante van Laingsnek met ’n gekoördineerde aanval van Amajuba af en sy kamp by Mount Prospect aan te pak nie. Nadat hy die borswering en ’n viertal koppies op die rand van die plato beset het, het hy dadeloos gewag, skynbaar om sy soldate geleentheid te bied om uit te rus, salig onbewus van die ontplooiing van die stormgroepe wat onder dekking van die dooie grond, besig was om die berg te bestyg. Teen ongeveer 12h45 die middag was die Boere in posisie om die borswering van die plato en gereed vir die finale stormaanval. Terwyl ’n speerpunt van ongeveer 60 burgers vorentoe beweeg, het die res dekkingsvuur verskaf en met moordende akkuraatheid die Britse rooi en blou baadjies wat duidelike teikens agter hul yl skanse was afgemaak. Colley wat op die tydstip besig was om te dut, is totaal verras en nóg hy, nóg sy troepe in linie of die reserwes kon die inbraak deur die borswering op die kruin afweer. Teen ongeveer eenuur was die inbraak voltooi en het die Boere deur die doelwit begin veg, terwyl die Britse soldate voor hulle suidwaarts oor die gelykte wat die berg bo-op vorm, vlug en sneuwel. Geen teenaanval kon deur Colley georganiseer word nie en terwyl hy deur die induiestorting van sy verdediging vasgenael staan en toekyk, is hy dodelik getref. Sommige soldate het tydens hul vlugtog oor die rand van die suidelike kruin die afgrond afgestort, die meerderheid wat nie gedood of gewond is nie, het oorgegee. Dit was die mees verpletterende neerlaag wat ’n Britse leërafdeling sedert Isandhlanwane gely het. Die uitslag as ’n besliste neerlaag van die hele reeks gevegte van die Eerste Vryheidsoorlog is deur die Liberale regering van Gladstone aanvaar en ’n wapenstilstand is met die Boere aangegaan. Dit het gelei tot die Pretoriase konvensie in 1881 en tot die Londense konvensie in 1884 wat die onafhanklikheid van die ZAR weer eens herstel het. Die oorwinning van Amajuba kan beskou word as die geboorte-uur van moderne Afrikaner Nasionalisme.

1900: Oorgawe van genl. PA Cronje
Nadat veldmaarskalk Roberts genl. Piet Cronje se strategiese stellings by Magersfontein omvleuel het, was Cronje met die tweede belangrikste Republikeinse leër in gevaar om ingesluit te word. Omdat hy sy walaer saam met sy mag van bykans 4000 man wou red en nie insig genoeg geopenbaar het om Roberts se strategie vooruit te loop nie, is hy uiteindelik op 17 Februarie 1900 op die plaas Wolwekraal, nie ver van Paardeberg nie, teen die Modderrivier, vasgedruk. Tien dae lank is tevergeefs weerstand gebied teen ’n Britse oormag van 33 000 man, met 120 kanonne wat Cronje van alle kante bestook het. Sy laaste poging om te ontkom, is op 26 Februarie verydel toe sy geïmproviseerde wabrug oor die steeds voller wordende rivier deur Britse artillerievuur vernietig is. Die lyding van die kinders, vroue en burgers in sy bomverflenterde laer, waar honger, koue, gebrek aan medikamente, die wil tot verder weerstand begin ondergrawe het, het ’n breekpunt veroorsaak. Die meerderheid van sy burgers het oorgawe geëis. Toe teen dagbreek die voorspel tot die finale stormloop met ’n bombardement ingelui is, het enkele wit vlae bokant die laer verskyn. Die krygsrumoer het bedaar, en Cronje het ’n nota uitgestuur en ’n rukkie later onder geleide van Britse boodskappers persoonlik na Roberts uitgery en met 46 offisiere en 3873 man oorgegee.